Kıdem tazminatında emsal kararlar: tavan, faiz ve hesap üzerine Yargıtay uygulaması

Kıdem tazminatı, iş hukukunun en sık dava edilen alacağıdır; buna rağmen uygulamadaki uyuşmazlıkların büyük bölümü birkaç tekrar eden soruda toplanır: işçi hak kazandı mı, hesap hangi ücretten yapılır, tavan nasıl uygulanır, faiz ne zaman başlar? Bu yazıda her soruyu önce kuralla, sonra korpusumuzdaki gerçek Yargıtay kararlarıyla ele alıyoruz. Anılan tüm kararlar emsal karar arama üzerinden tam metniyle incelenebilir.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut olayın değerlendirmesi ve nihai sorumluluk her zaman avukata aittir.

Hak kazanma: bir tam yıl ve fesih şekli

Kıdem tazminatının dayanağı bugün hâlâ 1475 sayılı (eski) İş Kanunu'nun yürürlükte tutulan 14. maddesidir (4857 sayılı Kanun geçici m.6). İki temel şart aranır: işçinin aynı işverene bağlı en az bir tam yıl çalışmış olması ve iş sözleşmesinin kıdem tazminatına hak kazandıran bir yolla sona ermesi.

Kural olarak istifa eden işçi kıdem tazminatı alamaz; ancak uygulamada en çok karıştırılan nokta istisnalardır: işçinin 4857 sayılı Kanun m.24 uyarınca haklı nedenle feshi, erkek işçinin muvazzaf askerlik nedeniyle ayrılması, yaşlılık aylığı veya toptan ödeme amacıyla fesih, sigortalılık süresi ve prim gününü doldurup yaş dışındaki emeklilik koşullarını tamamlayarak ayrılma ve kadın işçinin evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde sözleşmeyi sona erdirmesi. Bu hâllerin tamamında bir tam yıl şartı sağlanmışsa kıdem tazminatı doğar. Uyuşmazlıkların önemli bölümü "istifa mı, haklı fesih mi" ekseninde toplandığından, fesih anındaki yazışma ve tutanaklar dava kaderini belirler.

Hesap: giydirilmiş brüt ücret ve denetlenebilir bilirkişi raporu

Kıdem tazminatı, her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanır; artan süreler aynı oranla orantılanır. "Giydirilmiş" ücret; çıplak brüt ücrete ek olarak yol, yemek, yakacak, ikramiye gibi süreklilik arz eden para ve parayla ölçülebilen menfaatleri kapsar.

Yargıtay bu hesabın şeffaf olmasını arar. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 2017/29889 E., 2020/6817 K. sayılı kararında (15.06.2020), bordrodaki temel brüt ücret ile bilirkişinin esas aldığı giydirilmiş tutar arasındaki farkın hangi ek menfaatlerden kaynaklandığı açıklanmadan kurulan hükmü bozmuş; "denetime elverişli olmayan bilirkişi raporunun hükme esas alınması hatalıdır" tespitini yapmıştır. Pratik sonuç: giydirilmiş ücret kalem kalem gösterilmeli, dayanağı bordro ve tanık beyanlarıyla bağlanmalıdır.

Tavan: kamu düzeninden sayılan sınır

1475 sayılı Kanun m.14 uyarınca kıdem tazminatının yıllık miktarı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini aşamaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2009/44529 E., 2010/6334 K. sayılı kararına (08.03.2010) konu uyuşmazlıkta da tartışma tam bu noktadaydı; yerel mahkeme tavanın kamu düzenini ilgilendirdiği kabulünden hareket etmişti. Yerleşik uygulamada tavan emredici kabul edilir: sözleşmeyle veya toplu iş sözleşmesiyle tavanın üzerinde kıdem tazminatı kararlaştırılması, m.14'ün bu sınırına takılır. Tavan tutarı memur maaş katsayılarına bağlı olarak dönemsel değiştiği için, hesapta fesih tarihinde yürürlükte olan tavan esas alınır.

Faiz: fesih tarihinden, mevduata uygulanan en yüksek faiz

Kıdem tazminatı gününde ödenmezse gecikme için uygulanacak faiz, yasal faiz değil bankalarca mevduata fiilen uygulanan en yüksek faizdir (1475 m.14/11). Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, 2017/30021 E., 2020/8840 K. sayılı kararı (05.07.2020) iki pratik kuralı birden netleştirir: faizin başlangıcı fesih tarihidir ve sözleşmenin ölüm dahil hangi nedenle sona erdiği bu başlangıcı değiştirmez. Aynı karar, emekliliğe dayalı feshte önemli bir ayrıntıya işaret eder: işçinin aylık bağlanması için kuruma başvurduğunu belgelemesi gerekir; belgeleme yoksa faiz başlangıcı farklılaşabilir. Alacaklı vekili için ders, dava dilekçesinde faiz türünü ve başlangıcını açıkça talep etmektir — "yasal faiz" yazılan dilekçelerde fark kalemi kolayca kaybedilir.

Zamanaşımı: beş yıl

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile 4857 sayılı Kanun'a eklenen ek madde 3 uyarınca, kıdem tazminatında zamanaşımı fesih tarihinden itibaren beş yıldır (25.10.2017 ve sonrası sona eren sözleşmeler; daha önce işlemeye başlamış süreler için 7036'nın geçiş hükümleri saklıdır). Beş yıl uzun görünse de, faiz mevduat faizinden işlediği için bekleme maliyeti iki tarafa da yüksektir.

Emsal araştırmasında pratik yol

Bu yazıdaki kararların ortak özelliği, ilkeleri soyut biçimde değil hesap ve usul ayrıntısında koymasıdır — kıdem uyuşmazlığında dosyanızı kazandıran da çoğu zaman bu ayrıntılardır. Benzer olgulardaki kararlara ulaşmak için Yargıtay karar arama sayfasından kelimeyle, ya da olayınızı tarif ederek anlamsal aramayla ilerleyebilirsiniz; tutarı hızla görmek içinse kıdem tazminatı hesaplama aracı tarih-etkili tavanlarla hesabı dayanaklarıyla birlikte verir.